» Zoonoz Hastalıklar
Zoonoz hastalık nedir?
Zoonoz hastalıklar; insanlar ve hayvanların
birbirine bulaştırabildikleri ve her iki gruba dahil
bireylerde ortak olarak şekillenen hastalıklar diye
tanımlanabilir.
Dünya Sağlık Örgütü(WHO); zoonoz hastalıkları, doğal koşullarda
insanların ve hayvanların birbirine bulaşan hastalığı olarak
tanımlamaktadır.
Ancak bu tanımlamadaki 'doğal koşullar' kavramının aksine bazı
hastalıkların bulaşabilmesi için bir takım özel şartların oluşması
gerekmektedir ki bu da önemli bir konudur. Örneğin kuduzun
bulaşabilmesi için mutlaka ısırık, tırmalama vb. nedenlerle oluşan
açık bir yara olmalıdır. Aynı durum Brucella enfeksiyonlarında da
söz konusudur. Bulaşma yollarından biri olan deri yolu ile bulaşma
ancak deri üzerinde çizik, çatlak gibi açık bir yaranın varlığında
mümkündür.
Zoonoz hastalığın tanımından da anlaşıldığı gibi tek taraflı bir
bulaşma değil, her iki grubunda birbirine hastalık bulaştırması söz
konusudur. Bulaşmanın kaynağına göre zoonoz hastalıklar iki gruba
ayrılır:
Zooantroponozlar: Hayvanlar ve hayvansal ürünler aracılığı ile
insanlara bulaşan hastalıklar.
Antropozoonozlar: İnsanlardan hayvanlara bulaşabilen hastalıklar.
Bu pratikte kullanılmayan bir gruplandırmadır ve beşeri veya
veteriner hekimlikte genel olarak zoonoz hastalıklar olarak
değerlendirilir.
İnsanlardan hayvanlara geçen hastalıklara sistiserkozları
(cysticercosis) örnek olarak gösterebiliriz. Ülkemizde de sık görülen
ve konakçılar aracılığı ile dolaylı yolla kedi ve köpeklerde görülebilen
bu parazitin, ergin şekli olan tenialar (T.solium) insanların ince
bağırsağında yaşar ve enfekte gıdaların yenmesi ile sığırlara
(T.saginata) geçer. Kedi ve köpeklere bulaşma, çiğ etlerin veya
enfekte iç organların yedirilmesi sonucu olabildiği gibi doğrudan
insan atıkları ile enfekte olmuş gıdaların yenmesiyle de oluşabilir.
Tüm pet sahiplerinin ortak endişesi olan konu zooantroponoz
karekterli hastalıklardır. Birlikte yaşadığı petlerin kendileri için
oluşturabileceği riskleri bilmek her zaman insanların ilgisini çeken
önemli bir konu olmuştur. Ayrıca zoonoz karakterli hastalıklardan
bazıları petlerde tedavisi olmayan, sadece koruyucu aşılamalar ile
önlenebilen hastalıklardır ve insanlar içinde ciddi tehlike
yaratabilmektedir. Bu gün tüm dünyada hem insan hem de hayvan
sağlığı için büyük önem taşıyan kuduz buna en iyi örnektir.
Zoonoz hastalıklar hangi yollarla insanlara bulaşabilir?
Zoonoz hastalıkların bulaşması hastalığın
etkenine bağlı olarak farklı yollarla olmaktadır.
Ancak genel olarak bulaşma temas, solunum veya
oral yol ile olmaktadır.
Tüm bulaşma yollarında asıl olan ortak nokta
etkenin taşınmasıdır. Kedi veya köpeklerin vücut atıkları (dışkı, idrar,
salya, burun akıntısı) etkenlerin taşınmasında önemli bir yoldur. Bu
atıklarla temas veya atıklarla bulaşık enfekte gıdaların alınması
sonucu insanlara geçebileceği gibi ısırma ve tırmalama sonucu kan
yolu ile de bulaşma olabilir.
Direk bulaşmanın yanında kedi ve köpeklerdeki etkenlerin ara
konakçılar vasıtası ile insanlara indirek yolla bulaşabilmesi de
mümkündür. Son yıllarda ülkemizde de sık rastlanılan ve köpeklerde
ağrılı eklem hastalıkları ile karekterize Lyme hastalığını buna örnek
olarak verebiliriz. Hastalığın etkeni keneler aracılığı ile köpekden
köpeğe taşınabildiği gibi keneler vasıtası ile insanlara da
bulaşabilmektedir.
Zoonoz hastalıklar nelerdir?
Kedi ve köpek gibi petlerden kaynaklanan
zoonoz hastalıklar yanında tavuk, kuş vb.
kanatlı hayvanlar, koyun, sığır vb. evcil
memeliler, maymun, fare vb. yabani memeliler
ve tavşanlar gibi pek çok hayvan türüne ait
zoonoz hastalık, insanlara bulaşarak ciddi
sorunlara neden olabilir.
Kedi ve köpeklerde dahil olmak üzere tüm hayvan türlerinde
görülebilen ve insanlara da bulaşabilen bu zoonozlar, bakteriyel,
paraziter, viral ve mantar kaynaklı olabilmektedir.
Ayrıca bulaşması sadece kene pire gibi arthropodlar aracılığı ile
olabilen bazı zoonoz hastalıklar arthropodal kökenli zoonozlar
olarak tanımlanmaktadırlar.
Bu etkenler (bakteri, virus, mantar ve parazitler) kedi ve köpeklerde
değişik şekillerde hastalığa neden olurlar ve farklı yollarla insanlara
bulaşabilirler.
Kedi ve köpeklerde sık karşılaşılan ve önem taşıyan zoonoz
karakterli hastalıklardan bazıları şunlardır;
Salmonellosis, Brucellosis, Camphylobacteriosis, Leptospirosis,
Kuduz, Cat Scratc disease, Lyme disease, Veba, Tularemi,
Sporotrichosis, Dermatophytosis, Toxacara canis, Echinococcosis,
Droflariasis, Cysticercosis, Toxoplasmosis.
Zoonoz hastalıklardan nasıl korunabiliriz?
Korunma için her şeyden önce etkenin veya
hastalık kaynağının bilinmesi gerekir. Bunun
dışında önemli olan diğer bir konuda bulaşma
yollarının bilinmesidir.
Zoonoz hastalıkların gerek petler arasında yayılmasını, gerekse
insanlara bulaşmasını önlemek için koruyucu olarak yapılan aşı,
ilaçlama, iç ve dış parazitler ile mücadeleye önem vermek gereklidir.
Kuduz gibi tedavisi olmayan bazı zoonoz hastalıkların varlığı
koruyucu hekimliği ön plana çıkarmaktadır. Bu amaçla spesifik
hastalıklara karşı geliştirilen aşı uygulamaları halen tüm dünyada
olduğu gibi ülkemizde de en etkin yöntem olarak kullanılmaktadır.
Bu aşılara örnek olarak kuduz, lyme ve Leptospiro aşıları örnek
olarak verilebilir.
Ayrıca petlerde oldukça sık görülen ve insanlarda hydatik kist
oluşumuna neden olan Eccinococcuslar ile mücadele de, oral yolla
düzenli olarak yapılan paraziter uygulamalar ile yapılabilir.
Zoonoz hastalıkları önlemek için yapılan bazı çalışmalar
Uzun yıllar boyunca zoonoz hastalıkların önlenmesi için gereken
çalışmalara önem verilmemiş olmasına karşın özellikle son
dönemlerde yapılan çalışmalar zoonozlara karşı alınan önlemleri ve
korunma çalışmalarını artırmıştır.
Ülkemizde 1991 yılında kurulan 'Türkiye Milli Zoonozlar Komitesi'
faal olarak çalışmalarına 1998 yılında başlamış ve UNESCO ile ortak
çalışmalar yaparak halk sağlığı eğitim komiteleri tarafından
toplantılar düzenlenerek bilgilendirme çalışmalarına başlanmıştır.
Ayrıca Sağlık Bakanlığı Veteriner Halk Sağlığı Daire başkanlığı
tarafından düzenlenen'kuduz hastalığı mücadele programı' ile
zoonoz hastalıklar ve bunlardan korunma çalışmaları artırılmıştır.
Ayrıca sığır, koyun, keçi gibi evcil hayvanlardan bulaşan zoonoz
hastalıklar konusunda çalışmalar artırılarak insan sağlığını korumak
ve ekonomik kayıpları önlemek amacıyla tüm yurt geneline
yaygınlaştırılmıştır.
Maddeler halinde yazılınca çok fazla iş varmış gibi görünse de
aslında bu maddeleri kontrol etmek 1-2 dk. dan fazla sürmez.